Iruñeko Udalak 1985 eta 1991 bitartean desagertu ziren lau kutxek gordetzen duten materialari balioa emanen dio, Pablo Sarasate musikari iruindarraren ondarearen parte baitira. Lau edukiontziak, beste objektu batzuekin batera, orain arte ezkutuan zeuden bi gelaxkatan zeuden, Udal Artxiboaren egoitza den San Joan Apaiztegi zaharreko laugarren solairuan. Duela aste batzuk aurkitu zituzten artxiboko langileek, ondare historiko eta artistikoa antolatzeko eta inbentariatzeko lanei esker.
Egindako aurkikuntza gaur, ostiralarekin, aurkeztu dute prentsaurrekoan Joseba Asiron Saez Iruñeko alkateak eta Beatriz Marcotegui Barber Udaleko artxibozainak. Egurrezko lau kutxek 49 x 115 x 53 zentimetroko tamaina dute, 1, 5, 7 eta 8 zenbakiekin identifikatuta daude, eta giltzarrapoz itxiak, zigilatuak eta argizari gorriz eta Iruñeko Udalaren zigiluarekin lakratuta daude. Barruan konpositoreak bildutako pinturak, grabatuak eta eskulturak, eskainitako argazkiak, arropa eta Mendelssohn konpositoreak eskuz idatzitako eskutitz bat aurkitu dira, besteak beste. Haiekin batera beste objektu batzuk ere topatu dituzte, hala nola makilak erakusteko beira-arasa bat eta boli labainduan lakatutako estilo neoklasikoko aulkia.
Pieza horiek guztiak galduta zeudela uste zen, eta berreskuratu ondoren berriz ere gehituko zaizkio Sarasate konpositorearen ondareari, zeina orain berriz ere osorik baitago. Ondare baliotsu horren elementu nagusiak Pompelo Civivoxean sortuko den Iruñeko seme kuttunari eskainitako museo-aretoan egonen dira ikusgai. Denon eskura dagoen areto berezia da, musikariak testamentuan esan bezala.
Udal Artxiboaren egoitzara eraman zituztenean galduak
Pablo Sarasate konpositorea 1908ko irailaren 20an zendu zen, eta oinordeko nagusi zuen Iruñeko hiriari honako hauek utzi zizkion dohaintzan: “erlojuak, gorbata-orratzak, eraztunak, diamantedun bitxiak, ohore-dominak, koroak, palmak, diplomak, brontzeak, koadroak, bustoak eta oroigarriak”, bai eta Vuillaume izeneko biolina eta Parisko etxean zituen altzari asko ere, bere izena zeraman areto batean ikusgai egoteko baldintzapean.
Sarasateren lehenengo museoa Iruñeko Udaletxe zaharrean instalatu zen, azkeneko solairuan gaitutako areto batean. 1951n egin ziren eraikina eraisteko lanen ondorioz museoa desmuntatu zuten, eta edukiaren parte bat Iruñeko Aurrezki Kutxan gorde zuten aldi baterako; gainontzeko 539 piezak Udalaren esku geratu ziren, eta Compañía kaleko Arte eta Lanbide Eskolako egoitzara lekualdatu ziren.
Museo berria Pablo Sarasate Kontserbatorioko beheko solairuan kokatu zuten, Agoitz kalean: 1985eko martxoaren 10ean inauguratu zuten, baina urte gutxiren buruan berriz ere desmuntatu behar izan zuten, segurtasun-arrazoiak zirela eta. Hala, 1976ko martxoaren 5ean, bitxiak bi kutxatan jarri eta Iruñeko Aurrezki Kutxako kutxa gotorrean gorde ziren. Gainontzeko objektuak behar bezala zenbakitutako, itxitako eta prezintatutako hamaika kutxatan gorde ziren, eta Nafarroako Museoan aldi baterako utzi zituzten 1977ko irailaren 1ean. Dokumentuz, argazkiz, altzariz eta beste pieza batzuez osatutako beste sorta bat Udal Artxibora eraman zuten.
1985eko martxoan, Sarasateren ondarea gordetzen zuten hamaika kutxak Udal Artxibo gisa gaitu berri zen San Joan Apaiztegi zaharraren eraikineko laugarren solairura eraman zituzten berriro. 1990. urtearen amaieran Sarasateren Museoa San Joan Apaiztegian instalatzeko gastua baimendu zen, eta 1991ko martxoaren 6an zegokion proiektua onetsi zuten. Orduko artxibozaina erakusgai jarriko ziren Sarasateren ondareko elementuak aztertzera joan zenean, altzariez eta bildutako banakako objektuez gain, zurezko zazpi kutxa besterik ez zituen aurkitu eraikineko laugarren solairuan, 1, 5, 7 eta 8 zenbakia zutenak falta baitziren. Galera hura ez zen jendaurrean jakinarazi eta, eta, hala eta guztiz ere, museo-areto berria 1991ko maiatzaren 28an inauguratu zen Udal Artxiboko kaperan, lau kutxa horietako materialak jarri gabe. Ondoren, 2008ko irailean, museoa birgaitutako Kondestablearen jauregira eraman zuten, eta bertan jarraitzen du gaur egun.
Gertatutakoa azaltzeko hainbat hipotesi planteatu zituzten orduan, hala nola lau kutxak galdu eta beste biltegi batzuetara eraman izana. Hala eta guztiz ere, hainbat ikerketa egin zituzten arren, ez ziren inoiz aurkitu. Aurkikuntzaren ondoren, dokumentazioa berrikusteko epea ireki da, zehazki zer gertatu zen zehazteko eta gorabehera hori berriro gerta ez dadin hartu beharreko neurriak hartzeko. Orain berreskuratutako materiala katalogatu, baloratu eta ondarera itzuliko da, 2026tik aurrera Bigarren Zabalguneko Pompelo Civivoxean bilduma birkokatzeko enkargatu den museo bat sortzeko proiektu berrian sar dadin.
Gayarreren bustoa
EBerriki berreskuratutako kutxetan dauden elementuen artean, nabarmentzekoa da Mariano Benlliure eskultoreak 1890ean egindako Julián Gayarre Erronkariko tenorearen bustoa. Zentzu hertsian, pieza hori ez da berez ondarearen parte, nahiz eta 1951tik aurrera harekin elkartu zen, Udaletxe zaharra eraitsi eta Udal-bulegoak Arte eta Lanbide Eskolara eraman zirenean.
Gayarrek eta Benlliurek Erroman egin zuten topo 1889an, eta orduan egin zuen eskultoreak jatorrizko lana buztinez edo argizariz, eta urtebete geroago brontzean galdatzeko erabili zuten, tenorea zendu eta gero. 1892tik 1925era bitarte artelana Madrilgo Errege Antzokian egon zen, eta espazio eszeniko hori itxi ondoren, eskultoreak bustoa berreskuratu eta musikariaren iloba eta oinordekoei oparitu zien –Fernando eta María Herrero Gayarre–, eta haiek Fructuoso Orduna eskultorearen bitartez Udalari eman zioten dohaintzan 1944an. Bustoa azaroaren 8an eman zioten Udalari, baina ez zen Gayarre antzokian jartzera iritsi, aurreikusita zegoen arren. Haren arrastoa 1951ra arte galdu zen, eta eraispen-lanak zirela eta Sarasateren ondarearen inbentarioan sartu zen. Bustoa Nafarroako Museoan utzi zuten, 5. kutxan, eta kutxa hori orain berreskuratutakoetako bat da.
2018an herritar batek Benlliurek egindako Gayarreren bustoa Nafarroako Jauregiko lehendakaritza-bulegoan zegoela ikusi zuen. Udalean haren jatorriagatik galdetu ondoren, egoera Arartekoaren aurrean salatu zuen; txosten batek ondorioztatu zuen Nafarroako Jauregian zegoen bustoa Udalarena zela, eta Nafarroako Gobernuak Udalari entregatu zion 2021ean. Gayarreren bustoa aurkituta, lan beraren bi ale daudela ikusi dute: bat, Benlliurek berak sinatua eta Iruñearena dena, eta beste bat, galdatzaileak bakarrik sinatutakoa, Nafarroako Gobernuarena. Aurkikuntza Foru Gobernuari jakinarazi zaio dagoeneko.
2025eko urriaren 28an San Joan Apaiztegi zaharreko laugarren solairuan aurkitutako lau kutxetako edukien zerrenda
1. kutxa:
| 1 | Nekazaria eta astoak akuarela (eskaintza eta guzti): asto baten gainean jarritako nekazari bat irudikatzen du. 1895eko Iruñeko oroitzapena. José Llaneces |
2 | Ukuilura, ukuilura akuarela: zezenketa bat irudikatzen du. José Llaneces. |
| 3 | Hondarribiko Kale Nagusia irudikatzen duen akuarela. José Llaneces |
| 4 | Hondarribiko Kale Nagusia irudikatzen duen akuarela. José Llaneces. |
| 5 | Olio-pintura: XVII. mendeko zaldun batzuk mahai baten inguruan irudikatzen ditu. Pablo Sarasateri eskainia. José Llaneces |
| 6 | Olio-pintura baldosa gainean (eskaintza eta guzti): errota zaharretik ikusten den Iruñeko paisaia irudikatzen du. Inocencio García Asarta. |
| 7 | Olio-pintura baldosa gainean (eskaintza eta guzti): San Pedro zubitik ikusten den Iruñeko paisaia irudikatzen du. Inocencio García Asarta. |
| 8 | Itsasaldea irudikatzen duen olio-pintura (eskaintza eta guzti). Maurice Courant. |
| 9 | Itsasaldea irudikatzen duen akuarela (1874ko eskaintza eta guzti). Maurice Courant. |
| 10 | Olio-pintura (eskaintza eta guzti): eserita dauden bi emakume ijito irudikatzen ditu. Cecilio Plá. |
| 11 | Pastel-pintura (eskaintza eta guzti): Veneziako bista bat irudikatzen du. C.S. Dyeer. |
| 12 | Musu bat irudikatzen duen olio-pintura (sinatu gabe). Amélie de Lassabathie andereak, Pablo Sarasateren adopziozko amak, dohaintzan emana. |
| 13 | Franz Schubert irudikatzen duen grabatua. |
| 14 | Errumaniako Elisabeth erreginaren argazkia (eskaintza eta guzti). F. Mandy |
| 15 | Veneziako inauteriak irudikatzen dituen karikatura alemana. Fosresch |
| 16 | Pablo Sarasateren erretratua (arkatzez egina). 1885. Paul-Adolphe Rajon. |
| 17 | Grabatua (egilearen eskaintza eta guzti): Jesu Kristo apostoluekin irudikatzen du. Gustavo Doré. |
| 18 | Grabatua: Paganini irudikatzen du biolina jotzen, beste musikari batzuez lagunduta. |
| 19 | La Músique grabatua: bi tximino irudikatzen ditu biolina jotzen. Paris, Z. Prevost. |
| 20 | Margolana: soldadu errusiarrak irudikatzen ditu fusilatu aurretik. Sokoroff. |
| 21 | Brontzezko bustoa: ezagutzen ez den pertsonaia bat irudikatzen du. Elkiglon Mason etab. |
| 22 | Molièreren brontzezko bustoa. |
| 23 | Brontzezko erliebea ebanozko zuraren gainean: Beethovenen busto bat irudikatzen du. Alf Rothberger. |
| 24 | Metronomoa. Maelzel. Paris |
5. kutxa:
| 25 | Biolin itxurako sei pareta-argi eta hiru beso. James Whistler-ek diseinatuak. |
| 26 | Lautea jotzen ari den trobadore baten brontzezko estatua. F. Barbedienne (urtzailea). P. Dubois. 1865. Association Artistique des Concerts du Chatelet elkarteari eskainia, 1880ko otsailaren 29aren oroigarri gisa. |
| 27 | Lautea jotzen ari den gazte baten brontzezko estatua. Oinarrian: Au clair de la Lune. Bouret. |
| 28 | Lira baten gainean dagoen arrano baten brontzezko platera, biolin bat arkua eta guzti eta erramu-adar bat (1906). |
| 29 | Penduludun erloju metalikoa, marmolezko oinarri eta zutabeen gainean. Lhoest à Paris |
| 30 | Julián Gayarreren brontzezko bustoa, marmolezko oinarri baten gainean. 1890. Mariano Benlliure. |
7. kutxa:
| 31 | Identifikatu gabeko zaldun baten argazkia: atzealdean eskaintza du, sinatu gabe, eta mahai gaineko argazki-marko baten gainean dago jarrita. Mendelssohn, Londres. |
| 32 | Pablo Sarasateren inizialak eta Iruñeko armarria brodatuta dituen zapia. |
| 33 | Erramu-koroa eta zintadun buruxkak. Iruñeko Orfeoia. |
| 34 | Pablo Sarasateren marmol zurizko bustoa. Egilea: Franceschi (agian) |
| 35 | Sarasate Museoko bisitarien sinaduren bi album, belus haragikaraz eta berdeaz forratuak, hurrenez hurren. Kronologiak: 1914/07/07 - 1929/09/04; 1930 -03/03/1970 |
| 36 | Kapela luzea. Helion, Paris. |
| 37 | Papar-hegalean intsignia duen lebita beltza. |
| 38 | Praka grisa. |
| 39 | Txalekoa. |
| 40 | Alkandora. |
| 41 | Begiztazko gorbata beltza. |
| 42 | Botin-parea. |
| 43 | Mexikon oparitutako erloju bat gordetzeko estutxe hutsa. |
| 44 | Hosto bat faltan duen brontzezko palma. |
| 45 | Belus gorriko estutxe bat: Leonardt konpainiako lau idazlumaren luma, “Pablo Sarasate” eredukoak. |
| 46 | Telazko argazki-marko horia. |
8. kutxa:
| 47 | Ingelesezko grabatua: haur baten otoitza eta hura imitatzen duen txakurra irudikatzen ditu. Evening prayer. Dietricht eta C. Bruxelles. |
| 48 | Iruñeko hilerrian dagoen Sarasateren hilobiaren argazkia. |
| 49 | Felix Mendelsshon-ek eskuz idatzitako eskutitz markoztatua. 1846 |
| 50 | Bi medailaz osatutako zurezko margolana. Horietako batek “GENEROSITTE DE VOUEMENT, 1832,” inskripzioa du idatzita, eta bestea Pariseko hiribilduak T. Lassabathie-ri eginiko eskaintza bat da. |
| 51 | Suge-sorgintzaile baten brontzezko eskultura. A. Stralsen. |
| 52 | Marmol gorrixkako kratera bat: metal horizko apaingarriak ditu, eta Santa Cecilia orkestrak eta Iruñeko Orfeoiak Sarasateri eginiko eskaintza bat barne hartzen du. 1906 |
| 53 | Mahai gainean jartzeko Imperio estiloko kantore artistikoa, brontzean egina. |
Beste objektu batzuk:
54: Makilak erakusteko beira-arasa.
55: Boli labainduan lakatutako estilo neoklasikoko aulkia.